Między codziennością a wielką historią. Druga wojna światowa w pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego

Piotr Kwiatkowski , Lech Nijakowski , Barbara Szacka , Andrzej Szpociński


The book’s first chapter (Piotr T. Kwiatkowski) gives an overview of the historical conditioning that has shaped Polish public memory of the Second World War, of the concept of collective memory and of previous research on this topic. It also reviews a 2009 project conducted by Pentor Research International on behalf of the Museum of the Second World War on “The Second World War in the memory of the Polish population today.” The project’s first phase consisted of qualitative research in 12 focus groups made up of men and women with secondary or higher education in three age groups (18-25, 26-45 and 46-65), who declared that they were interested in the past. The discussions took place from 20 May to 10 June 2009 in five cities, Warsaw, Katowice, Białystok, Przemyśl and Gdańsk. The second phase, quantitative research, was conducted from 19 June to 4 July 2009 on a sample of 1,200 adult Poles (18 or older). The random-route sampling of 200 regions/points was based on PESEL identity numbers. The research used Computer Assisted Personal Interviewing, CAPI, with an average of 50 minutes per interview (For the report, see http://www.muzeum1939.pl).


Andrzej Szpociński’s chapter devoted to the presence of the Second World War in social communication presents interest in the war today: 16 per cent of the respondents declared a very great or great interest in the history of this period, 36 per cent described their interest as average and nearly half (48 per cent) had relatively little interest (32 per cent labelled it as rather small and 16 per cent said they had no interest in the events of 1939-1945). Oral accounts, especially those by family members, play a significant role in shaping the memory of the Second World War, with those by direct witnesses (33 per cent) more often than by people who had no personal experience of this period (22 per cent). Accounts of witnesses from outside the family (27 per cent) also provide information about the events of 1939-1945, and some of the interviewees with a declared interest in the war (22 per cent) have read published memoirs. But, much like in the other countries of our civilization, colloquial knowledge about the Second World War is increasingly acquired from the mass media, mostly television but also the press and radio. The interviewees frequently mentioned films, which many no doubt watch on television. Nearly two thirds of those  interviewed who are interested (even to a small degree) in the Second World War reported that they had taken advantage of these sources in the past year (prior to the day the survey was conducted). As we seek out information about the Second World War, we quite often use academic publications intended for a general public (35 per cent), academic works (26 per cent) and literature (23 per cent). The internet plays a relatively small role in building memory, but its importance will certainly grow. Significantly, while nearly a quarter of the total number of respondents listed the internet as a source of information, in the youngest group (up to 29 years) the figure was 45 per cent and in the 30-39 group it was 28 per cent.


Barbara Szacka’s chapter on “The Second World War in the family memory of Polish society” is guided by the thesis that the family is one of the institutions producing memory of the war. This chapter’s first part examines the relationship between family memory and Jan Assmann’s communicative and cultural memory. The author’s thesis, based on research on collective memory, defines family memory as communicative memory, which is not limited to a family’s history spanning three generations but also encompasses the memory of various versions of events in a longer period of world history. The most important analytical thread in this chapter consists of the mutual relations between cultural and communicative memory, defined as the relaying of personal experiences. The second part of this chapter discusses family memory of the Second World War on the basis of opinion polls about family memory conducted in 1970, 2000 and 2007 and of surveys of the memory of Polish

history conducted in 1988 and 2003, which took into account family memory. All these studies revealed relationships between family memory and events in world history. Historical events serve as carriers, backdrops and frameworks of family memory. As generations shift, the Second World War becomes the principal historical event to which a family’s memory is tied. The chapter’s third section is devoted to the Second World War in family stories, as told in focus group interviews, a component of the 2003 research project on Polish society’s collective memory and of the 2009 project on the memory of the Second World War. Here, the author analyses the characteristics of group interviews which allow researchers to learn about the memory of the war among the generations of children and grandchildren and among those who experienced it, as well as the circumstances in which family stories about the war surface and the reasons for parents’ and grandparents’ silence about their wartime experiences. These reasons include fear, shame, trauma and a lack of narrative models for recounting one’s experiences. The martyrological thread is dominant in family tales of war, while the motifs of heroism and adventure are completely absent. Women’s and men’s stories of wartime experiences differ. The fourth part of this chapter juxtaposes the issues emerging from group interviews with the quantitative data stemming from the poll. Its fifth section summarises the earlier findings and proposes a thesis about the two narratives of the Second World War, the existential one of suffering, threat and survival, and the national one of battle, heroism and patriotism. The existential narrative dominates family memory, while in cultural memory, the existential form’s domain is art and the national form’s domain is politics.


In his chapter on “The Second World War as a national experience in the memory of contemporary Polish society,” Piotr T. Kwiatkowski argues that while figures and events of which we can be proud are now present in the popular collective memory, Poles today know much less about what is currently being judged negatively. At the same time, the list of figures and facts that people remember, and the values and anti-values attributed to them, is quite long and diverse. The author ordered this list to create a typology of currents in the national tradition stemming from the wartime experiences of the Polish population and surviving in the collective memory of the generations alive at the end of the first decade of the 21st century. (1) The first current, which appears often in this research, is the tradition of the fighting by the regular units of the Polish armed forces against the enemy. Important here are the figures of the commanders Władysław Sikorski and Władysław Anders were those most often spontaneously mentioned) and the soldiers, and the events are the September 1939 battles and the actions of the units under the authority of the government in exile. Yet the respondents rarely referred to the actions of the Polish People’s Army, which have also hardly been brought up or remembered critically in the past decade’s public discussions and activities. (2) The second current of tradition relates to the underground and includes the commanders and soldiers of the Home Army and their actions, especially the Warsaw Uprising. In the past decade – no doubt thanks to the 2004 anniversary commemorations and the activities of the Warsaw Rising Museum – awareness of the uprising has become widespread, and the museum has grown into a symbol of everything related to the Polish Underground State. Ideals such as valour, heroism and patriotism, as well as sacrifice and heroic death, are important in this current of the conspiracy tradition. The high price paid by the many underground soldiers who gave their lives in battle continues to be debated, and this was reflected in the responses. (3) The third type of tradition, which is comparatively less clear and was raised less often by the respondents, relates to politics. Figures associated with the government-in-exile and the underground state are its positive heroes, but only Władysław Sikorski is widely known as a figure and a symbol. Here, the important facts are: the allies’ betrayal of the Polish state and the effective policies vis-à-vis the USSR, which made it possible to save hundreds of thousands of Poles persecuted since 1939 by the Soviet government and exiled to distant locations in Siberia and the Asian republics by incorporating them into “Anders’s Army.” (4) The fourth current of tradition consisting of the fortunes and sufferings of ordinary people makes up the core of many family accounts and memories, as it influences the Poles’ thinking about the war. On the other hand, this current has not found its expression in public memory as specific signs, symbols or commemorative rituals. It appears in some films and television serials; discussants brought up Miron Białoszewski’s A Memoir of the Warsaw Uprising several times. Yet this seems to be one of the few remembered important literary works that recount the experiences of the civilian population, so important in Polish memory. (5) The fifth motif is the martyrdom of the Polish nation, symbolised by Father Maksymilian Kolbe and the concentration and death camps. (6) The sixth current is the Holocaust, which is mentioned quite rarely in the context of national pride, but is also present in the collective memory of the war. Auschwitz-Birkenau is its central symbol, and in recent years the most important Polish heroine has been Irena Sendler, who saved over 2,000 Jewish children. Henryk Sławik and local heroes, usually people granted the title of the Righteous Among the Nations, were also brought up in the discussions. The Jewish educator Janusz Korczak and the ghetto fighters are the Holocaust’s hero-victims.


Lech M. Nijakowski’s chapter discusses regional differences in the experience of the war and their memory in Polish society. Poland is divided into numerous communities of memory, which have their own perceptions of the Second World War. These communities are often concentrated in discrete regions, which determine their characteristics. This chapter describes six main areas whose inhabitants experienced the war and occupation differently: the socalled Regained Territories, the regions incorporated into the Third Reich, the Generalgouvernement and the areas occupied by the Soviet Union, Lithuania and Slovakia. The analysis takes into account their post-war populations’ transfers and migrations and examines the differences between the memories of families that settled there during the war and those that migrated to new areas. This chapter reveals that even though the two main occupying forces, the Germans and the Soviets, were present in all the areas of Poland, the timing of their occupation was key in determining its nature and the ways in which it has been preserved in the memories of witnesses and their descendants. Collective suffering can be found in all the regions and all the ethnic categories of the Polish lands, but its nature varied. The experience of war was also influenced by whether a person was living in the countryside or a city. Research shows that even though the Poles share negative references to categories of enemies (Russians, Germans and Ukrainians), their hierarchy varies according to their ancestors’ experiences in the war and the memories passed on in their families. In general, people from the areas occupied by Germany prior to 22 June 1941have a more developed and negative image of the Germans, and those living

under the Soviet occupation of the Russians and Ukrainians. The memory of the Polish-Ukrainian fighting in the Eastern Borderlands, which only ended with Operation Vistula in April 1947, has especially marked such regional differences and created separate communities of memory. Of key importance to group identities and to memories of the Second World War is the army in which a respondent’s ancestors (or they themselves) served. The Poles had little choice of which army to join, since this overwhelmingly depended on where they happened to find themselves. The pressure to sign a Volksliste and to serve in the Wehrmacht is a significant factor determining the differences in the Poles’ wartime experiences. The existing regional differences in the memory of war are not very profound. In particular, the youngest generation does not replicate many of the distinctions between groups and animosities.


In his chapter on “Memories of the war and the Poles’ relations with other nations,” Lech M. Nijakowski analyses the images of the nations of which the Poles have retained significant memories relating to the Second World War. Nijakowski has conducted research on these stereotypes and recollections of them, assessments of  their members’ wartime behaviour and the ways in which, in the respondents’ opinion, wartime experiences are reflected in today’s international relations. The author raises the issue of victims’ symbolic and real revenge on defeated enemies. He also pays special attention to criminal acts by Poles, especially in Jedwabne. According to the respondents, surviving in family recollections are predominantly negative memories of all three nations, the Ukrainians, Germans and Russians. Yet, even though they attribute the responsibility for starting the conflict to the Third Reich and the Soviet Union, contemporary Poles often also view the citizens of these states as victims of wartime suffering and of their totalitarian political regimes. The situation of Ukrainian victims, especially of the Polish-Ukrainian conflict in the Eastern Borderlands, which is analysed in detail, is more complex. Of particular importance are Polish-Jewish relations. The Polish population feels no shame for their relations during the war. The Jews are a very important point of reference for the Polish national identity. The Jew can be defined as the Constitutive Other, to whom the Pole is constantly comparing himself and with whom he competes in the hierarchy of the Second World War’s victims. The interviewees believe in the past’s negative influence on today’s relations with the three “hostile nations” singled out above, while their assessments of relations with the Jews are ambivalent. Yet the view that the legacy of war could have a positive effect on relations with other nations is quite rare. In this sense, war predominantly represents a time of destruction, which does not enrich the positive legacy of the nation and the state. This research leads to the conclusion that the Poles invariably and very typically defend the image of the national community, wanting to maintain the belief that they belong to a nation of noble victims and heroes, in which only traitors commit crimes. The respondents have adopted the leading definition of war as a time of suffering and fighting. It is a solemn time, an occasion to reaffirm national and religious truths.


In the final “Historian’s comment,” Marcin Kula writes: “Looking at the findings of this research, I have once again arrived at the conclusion that, despite all the evolution of our potential audience, the practise of history, as I would like to see it, lies far away from everyday thinking. But I will not cry over it. I believe that an academic historian’s reasoning should indeed differ in some ways from common thought. It should also diverge from the voices of those commentators and politicians who also think that way, whether out of conviction or calculation. Historians’ thinking should “simply” be wiser (but whether it always is, is a different question).”

Book typeMonograph
Author Piotr Kwiatkowski (Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych)
Piotr Kwiatkowski,,
- Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych
, Lech Nijakowski
Lech Nijakowski,,
, Barbara Szacka
Barbara Szacka,,
, Andrzej Szpociński
Andrzej Szpociński,,
Publisher name (outside publisher list) Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, Muzeum II Wojny Światowej
Publishing place (Publisher address)Gdańsk – Warszawa
Issue year2010
Publication size in sheets0
Abstract in Polish

W rozdziale wstępnym (Piotr T. Kwiatkowski) omówiono historyczne uwarunkowania kształtowania się pamięci o II wojnie światowej w społeczeństwie polskim, pojęcie pamięci zbiorowej oraz wcześniejsze badania. Przedstawiono także informacje o projekcie zrealizowanym w 2009 Druga wojna światowa w pamięci współczesnego społeczeństwa polskiego zrealizowanym dla Muzeum II Wojny Światowej przez Pentor Research International. Etap pierwszy: badania jakościowe, 12 zogniskowanych grup dyskusyjnych. Uczestnicy: mężczyźni i kobiety z wykształceniem średnim lub wyższym deklarujące zainteresowanie przeszłością. Trzy przedziały wiekowe: 18–25, 26–45 i 46–65 lat. Dyskusje przeprowadzono w okresie od 20 maja do 10 czerwca 2009 roku w 5 pięciu miastach: Warszawie, Katowicach, Białymstoku, Przemyślu, Gdańsku. Etap drugi: badania ilościowe zrealizowane w okresie od 19 czerwca do 04 lipca 2009 na próbie 1200 dorosłych Polaków (w wieku 18 lat i więcej). Próba random-route, 200 rejonów badawczych/punktów startowych z operatu PESEL. Badanie przeprowadzono za pomocą bezpośrednich wywiadów wspomaganych komputerowo (CAPI); przeciętna długość wywiadu: 50 minut (raport:  http://www.muzeum1939.pl).

Rozdział poświęcony obecności wojny w społecznej komunikacji (Andrzej Szpociński) prezentuje stopień zainteresowania wojną: 16% respondentów deklaruje bardzo duże lub duże zainteresowanie historią omawianego okresu, 36% badanych określiła własne zainteresowanie historią II wojny światowej jako średnie, zainteresowanie historią II wojny światowej blisko połowy (48%) ankietowanych jest stosunkowo małe: 32% respondentów oceniło je jako raczej niewielkie, a 16% badanych w ogóle nie interesuje się wydarzeniami z lat 1939–1945. Duże znaczenie dla kształtowania pamięci o II wojnie ma nadal przekaz ustny, zwłaszcza opowieści członków rodziny - częściej bezpośrednich świadków (33%) niż osób, które nie mają osobistych doświadczeń z tego okresu (22%). Wiedza na temat wydarzeń mających miejsce w latach 1939 – 1945 pochodzi także z relacji świadków nie należących do rodziny (27%), część zainteresowanych wojną badanych (22%) czyta publikowane wspomnienia. Ale podobnie jak w innych krajach naszego kręgu cywilizacyjnego, rozwój potocznej wiedzy na temat II wojny światowej  w coraz większym stopniu odbywa się dzięki środkom masowego przekazu – telewizji, a także prasie i radiu. Badani często wspominali także filmy fabularne – przez wielu oglądane zapewne w telewizji. Korzystanie z wymienionych źródeł w ciągu ostatniego roku (licząc od dnia badania) zadeklarowało niemal dwie trzecie ankietowanych interesujących się (choćby w małym stopniu) II wojną światową.

Szukając informacji na temat II wojny względnie często wspomagamy się publikacjami popularno – naukowymi (35%), naukowymi (26%) i literaturą piękną (23%). Stosunkowo niewielką rolę w budowaniu pamięci ma natomiast Internet, choć znacznie tego nośnika informacji będzie w systematycznie wzrastać. Trzeba bowiem zwrócić uwagę, że o ile w całej analizowanej próbie badanych zainteresowanych wojną na Internet jako źródło informacji wskazał niemal co czwarty ankietowany, to w najmłodszej grupie (do 29 roku życia) Internet uzyskał 45% wskazań, zaś wśród osób od 30 do 39 roku życia 28%.

Podstawową ideą rozdziału  Barbary Szackiej „Druga wojna światowa w pamięci rodzinnej polskiego społeczeństwa” jest, teza, że  rodzina jest  jedna z instytucji  produkujących pamięć wojny. W części pierwszej rozważane są  relacje między pamięcią  rodzinną i pamięcią  komunikatywną oraz kulturową Jana Assmana.  Na podstawie danych z badań pamięci zbiorowej postawiona jest teza, że pamięć rodzinna jest pamięcią komunikatywną , która nie ogranicza się  do pamięci dziejów rodziny o trzypokoleniowym horyzoncie, ale obejmuje  także pamięć różnych wersji wydarzeń Wielkiej Historii o długim horyzoncie czasowym. W całym rozdziale istotnym wątkiem rozważań są wzajemne relacje pamięci kulturowej i komunikatywnej, rozumianej jako przekaz osobistych doświadczeń . W części drugiej omawiana  jest pamięć rodzina drugiej wojny światowej na podstawie badań sondażowych pamięci rodzinnej z lat 1970, 2000, 2007 oraz pamięci dziejów Polski z lat 1988, 2003, w których uwzględniano pamięć rodzinną. Wszystkie  badania pokazywały  związek pamięci rodzinnej z wydarzeniami Wielkiej Historii. Wydarzenia historyczne są  nośnikami, tłem i ramami pamięci rodzinnej. Wraz z przesuwaniem się  pokoleń, druga wojna światowa staje się  głównym wydarzeniem historycznym z którym wiąże się  pamięć rodzinna.  Część trzecia poświęcona jest drugiej wojnie światowej w opowieściach rodzinnych na podstawie zogniskowanych  wywiadów grupowych, stanowiących  część  badań pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego w 2003 roku i pamięci drugiej wojny światowej w 2009 roku. Uwaga  zostaje zwrócona na  specyfikę wywiadów grupowych,  które pozwalają poznać  pamięć wojny w pokoleniu dzieci i wnuków tych, którzy jej osobiście doświadczyli, okoliczności w jakich pojawiają się rodzinne opowieści o wojnie, a także powody milczenia rodziców i dziadków o wojennych przeżyciach. Są nimi  strach, wstyd, trauma i brak  narracyjnych wzorców opowiadania o tym, czego się doświadczyło.  W opowieściach rodzinnych o wojnie uderza dominacja wątku martylogicznego przy całkowitym braku wątków heroicznego i przygodowego. Występuje też  różnica opowieści o przeżyciach wojennych kobiet i mężczyzn. .W części czwartej ujawnione  w wywiadach grupowych problemy są konfrontowane z  danymi ilościowym dostarczonymi przez sondaż. Część piąta  stanowi podsumowanie wcześniejszych rozważań. Jest w niej postawiona teza o dwu opowieściach o drugiej wojnie światowej:  egzystencjalnej, mówiącej o cierpieniu, zagrożeniu i przetrwaniu oraz narodowej, mówiącej o walce, bohaterstwie, patriotyzmie. W pamięci rodzinnej dominuje ta pierwsza. W  pamięci kulturowej domeną tej pierwszej jest sztuka, tej drugiej polityka. 

W rozdziale „Druga wojna światowa jako doświadczenie narodowe w pamięci współczesnego społeczeństwa polskiego” Piotr T. Kwiatkowski  stwierdza, że potocznej pamięci zbiorowej znacznie lepiej funkcjonują postaci i zjawiska, z których możemy być dzisiaj dumni, znacznie mniej wiedzą współcześni Polacy o tym, co dzisiaj ocenia się negatywnie. Równocześnie lista pamiętanych postaci i faktów, a także przypisywanych im wartości i antywartrości jest dość długa i zróżnicowana. Porządkując ją autor skonstruował typologię nurtów narodowej tradycji wyrastajacych z doświadczeń wojennych polskiego społeczeństwa a obecnych w kolektywnej pamięci pokoleń zyjących pod koniec pierwszej dekady XXI wieku (1) Pierwszy nurt, często przywoływany w czasie badań to tradycja zbrojnej walki regularnych oddziałów polskich sił zbrojnych z wrogiem. Ważnymi dla niej postaciami są dowódcy (najczęściej spontanicznie wymieniani Władysława Sikorskiego i Władysława Andersa) oraz żołnierze, a fakty to walki we wrześniu 1939 i działania jednostek podlegających rządowi RP na uchodźctwie. Równocześnie rzadko wymieniano działania Ludowego Wojska Polskiego, które w ostatniej dekadzie jest w publicznych dyskusjach i działaniach rzadko eksponowanie lub wspominane krytycznie. (2) Drugi nurt tradycji związany jest z konspiracją i obejmuje dowódców i żołnierzy Armii Krajowej oraz ich działania, zwłąszcze – powstanie warszawskie. W ostatniej dekadzie (zapewne za sprawą obchodów rocznicowych w 2004 roku i aktywności Muzeum Powstania Warszawskiego) widza o powstaniu bardzo się spopularyzowała, stało się ono symbolem całej Polski Podziemnej. Dla nurtu tradycji konspiracyjnej ważne są takie tradycje jak waleczność, bohatersto, patriotyzm, ale też poświęcenie i bohaterska śmierć. Cena życia, jaką płacili tak liczni żołnierze Polski Podziemnej do dzisiaj stoanowi przedmiot dysklusji – także uczestniczący w projekcie respoondenci poruszali ten problem. (3) Trzeci typ, relatywnie mniej wyrazisty i rzadziej przywoływany przez respondentów wiąże się z polityką. Pozytywnymi bohaterami są postaci związane z rządem RP na uchodźctwie i państwem podziemnym, ale jedyną szerzej znaną postacią – symbolem jest Władysław Sikorski. Z faktów ważne są: zdrada państwa polskiego przez sojuszników oraz skuteczna polityka wobec ZSRR dzięki której uratowano setki tysięcy Polaków po 1939 roku prześladowanych przez władze sowieckie i zesłąnych do odległych miejsc na Syberii lub w republikach azjatyckich. (4) Czwarty typ tradycji wyrasta z losów i cierpień zwykłych ludzi, jest treścią wielu przekazów rodzinnych i wspomnień, oddziałuje on na myślenie Polaków o wojnie . Z drugiej strony, ta figura polskiej pamięci nie znalazła swojego wyrazu w “pamięci publicznej” – w konkretnych znakach, symbolach czy rytuałach kommemoracyjnych. Wątek ten pojawia się w niektórych filmach i serialach, w czasie dyskusji wspomniano kilka razy “Pamiętnik z powstania warszaskiego” Mirona Białoszewskiego,. Jak się jednak wydaje, jest to jeden z nielicznych, wciąż pamiętanych i ważnych utworów literackich, w których swój wyraz znalazła tak ważna dla polskiej pamięci wojny doświadczenie ludności cywilnej. (5) Nurt piąty to męczęstwo narodu polskiego, którego postacią symboliczną stał się Maksymilian Kolbe, obozy koncentracyjne i obozy śmierci. (6) Szósty to Holokaust, wspominany w kontekście narodowej dumy relatywnie rzadko, ale też wyraźnie obecny w zbiorowej pamięci wojny. Symbolem centralnym jest Auschwitz – Birkenau, a najważniejszą polską bohaterką stała się w ostatnich latach Irena Sendlerowa, choć w trakcie dyskusji wspomniano też nazwisko Henryka Sławika i lokalnych bohaterów, zwykle ludzi noszących tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.  Bohaterami – ofiarami Zagłady są Janusz Korczak i powstańcy getta.

Regionalne zróżnicowanie doświadczeń wojennych omawia Lech M. Nijakowski. Przedmiotem rozdziału jest analiza regionalnego zróżnicowania doświadczeń wojennych oraz pamięci o nich w społeczeństwie polskim. Polska jest podzielona jest na rozliczne wspólnoty pamięci, które odmiennie postrzegają II wojnę światową. Często te wspólnoty skupione są w określonych regionach, określając jego specyfikę. W rozdziale opisanych jest sześć głównych terytoriów, których mieszkańcy inaczej przeżywali wojnę i okupację: tzw. Ziemie Odzyskane, ziemie wcielone do III Rzeszy, Generalne Gubernatorstwo, okupacja sowiecka, litewska i słowacka. W analizie uwzględniono powojenne transfery ludności i migracje, badając różnice między pamięcią rodzin osiadłych od II wojny i migrujących do nowych regionów.

W rozdziale ukazano, że choć dwaj główni okupanci – Niemcy i Sowieci – przeszli przez wszystkie ziemie polskie, to jednak czas, w którym następowała okupacja miał kluczowe znaczenie dla charakteru okupacji oraz tego, jak zachowała się ona w pamięci świadków i ich potomków. Zbiorowe trajektorie cierpienia odnajdujemy we wszystkich regionach i we wszystkich kategoriach etnicznych na ziemiach polskich. Różnią się one treścią doświadczeń. Doświadczenie wojny zależało także od tego, czy osoba przebywała na wsi, czy w mieście. Badania pokazują, że choć społeczeństwo polskie łączy negatywne odniesienie do tych samych kategorii wrogów (Rosjan, Niemców i Ukraińców), to ich hierarchia zależna jest od doświadczeń wojennych przodków i przekazanej pamięci rodzinnej. Generalnie, osoby z ziem będących przed 22 czerwcem 1941 roku pod okupacją niemiecką mają bardziej rozbudowany i negatywny obraz Niemca, zaś ci będący pod okupacją sowiecką – Rosjanina i Ukraińca. W szczególności silnie różnicuje społeczeństwo na odrębne wspólnoty pamięci pamięć walk polsko-ukraińskich na Kresach (kontynuowanych aż do akcji „Wisła”).

Kluczowe znaczenie dla identyfikacji grupowej oraz pamięci II wojny światowej ma armia, w której służyli przodkowie respondentów (lub oni sami). To, do jakiej armii trafiali Polacy w małym stopniu zależało od ich wolnego wyboru, a w przytłaczającym od miejsca, gdzie spędzali wojnę. W szczególności konieczność (związana z presją sytuacji) podpisania volkslisty oraz służby w Wehrmachcie stanowi czynnik różnicujący wojenne doświadczenia Polaków.

Jednak choć w skali ogólnopolskiej możemy zaobserwować regionalne zróżnicowanie pamięci o doświadczeniach wojennych, to jednak nie są one zbyt głębokie. Zwłaszcza najmłodsze pokolenie nie reprodukuje wielu granic międzygrupowych i animozji.

W rozdziale “Pamięć o wojnie a relacje Polaków z innymi narodami” Lech M. Nijakowski przeanalizował obraz narodów, o których Polacy zachowali ważne wspomnienia w kontekście II wojny światowej. Zbadał, jakie łączą się z nimi stereotypy i wspomnienia, jak oceniane jest zachowanie ich członków w czasie wojny oraz w jaki sposób doświadczenia wojenne odbijają się – w opinii respondentów – na współczesnych relacjach międzynarodowych. Podjęto też problem symbolicznej i realnej zemsty ofiar na przegranych wrogach. Osobną uwagę poświęcono zbrodniczym działaniom Polaków, zwłaszcza w Jedwabnem.

Wedle deklaracji respondentów we wspomnieniach rodzinnych zachowały się w większości złe wspomnienia przede wszystkim o trzech narodach: Ukraińcach, Niemcach i Rosjanach. Jednak pomimo przypisywania odpowiedzialności za wybuch konfliktu III Rzeszy oraz Związkowi Radzieckiemu, obywatele tych państw są często przez współczesnych Polaków postrzegani także jako ofiary cierpień wojennych i totalitarnych reżimów politycznych. Bardziej złożona wydaje się sytuacja ofiar ukraińskich, zwłaszcza w odniesieniu do konfliktu polsko-ukraińskiego na Kresach, co jest przedmiotem szczegółowej analizy.

Szczególne znaczenie mają relacje polsko-żydowskie. Społeczeństwo polskie nie poczuwa się do wstydu za te relacje w czasie wojny. Żydzi stanowią bardzo istotną kategorię odniesienia dla polskiej tożsamości narodowej. Żyda można określić jako Obcego Konstytutywnego, z którym Polak ciągle się porównuje i z którym rywalizuje w hierarchii ofiar II wojny światowej. Badani byli przekonani o negatywnym wpływie przeszłości na współczesne relacje z trzema wyróżnionymi wyżej „wrogimi narodami”. Ambiwalentna jest ocena relacji z Żydami. Względnie rzadko natomiast pojawiały się opinie o pozytywnym wpływie spuścizny wojennej na relacje z innymi narodami. Także i w tym sensie wojna jest – w potocznej świadomości - czasem destrukcji, który nie wzbogaca pozytywnego dziedzictwa narodu i państwa.

Z badań wynika, że Polacy w sposób niezmienny i bardzo typowy bronią obrazu wspólnoty narodowej, chcąc utrzymywać przekonanie, że należą do narodu szlachetnych ofiar i bohaterów, w którym zbrodni dopuścić się mogli tylko zdrajcy. Respondenci przyjmują naczelną definicję wojny jako czasu cierpienia i walki. Jest to czas podniosły, okazja do dania świadectwa narodowej i religijnej prawdzie.

Książkę kończy  tekst Marcina Kuli, który w swoim „komentarzu historyka” stwierdza: „W świetle wyników badań nie pierwszy raz konstatuję, że, mimo całej ewolucji naszego potencjalnego audytorium, uprawianie historii, jakiego chciałbym, jest odległe od potocznego myślenia. Nie płaczę z tego powodu. Sądzę, że myślenie historyka akademickiego powinno czymś różnić się właśnie od myślenia potocznego. Także od bliskich mu głosów tych spośród publicystów i polityków, którzy myślą podobnie z przekonania lub z wyrachowania. Rozumowanie historyków powinno być "po prostu" mądrzejsze (a czy zawsze jest, to inna sprawa)”.

Languagepl polski
Score (nominal)20
Citation count*26 (2021-03-07)
Additional fields
Dorobek Naukowy - Preview URLhttp://dn.swps.edu.pl/Podglad.aspx?WpisID=4077
Dorobek Naukowy - Approve URLhttp://dn.swps.edu.pl/Biuro/ZatwierdzanieWpisu.aspx?WpisID=4077
Share Share

Get link to the record

* presented citation count is obtained through Internet information analysis and it is close to the number calculated by the Publish or Perish system.
Are you sure?