Kapitał społeczny. Geneza i społeczne konsekwencje

Katarzyna Growiec

Abstract

Monografia za 12 pkt. ministerialnych

Książka ta prezentuje ustalenia, na ile teorie dotyczące kapitału społecznego, intensywnie rozwijane przez ostatnie kilkanaście lat przez szerokie grono badaczy, wyjaśniają specyfikę polskiego społeczeństwa. Praca ta jest więc mocno osadzona w polskim kontekście – analizowany w niej materiał empiryczny dotyczy bowiem polskiego społeczeństwa oraz Polski na tle innych, zwłaszcza postsocjalistycznych krajów, jednak przez swoją tematykę i zakres analizowanych teorii kapitału społecznego, wpisuje się ona w światowe nurty badań socjologicznych.

Stanowiący bezsprzecznie najważniejsze pojęcie niniejszej pracy „kapitał społeczny” definiowany jest tu w sposób strukturalny jako sieci kontaktów społecznych, przynoszące aktorom określone korzyści. Ujęcie takie jest silnie osadzone w literaturze (Bourdieu, 1986; Lin, 2001) oraz bardzo użyteczne analitycznie: pozwala ono bowiem badać związek sieci społecznych z normami społecznymi. Jeśliby potraktować normy te jako nierozłączne komponenty kapitału społecznego – jak uczynili Putnam (1995) i Fukuyama (1997) – byłoby to niemożliwe. Przyjęta przeze mnie perspektywa pozwala natomiast w rzetelny metodologicznie sposób eksplorować problematykę związku między sieciami społecznymi a postawami i normami, które im towarzyszą.

Szczególne znaczenie ma, w kontekście bieżącej pracy, wyróżnienie dwóch rodzajów kapitału społecznego, dokonane przez Roberta D. Putnama (2000), a mianowicie kapitału pomostowego i kapitału wiążącego. Pozwala ono bardzo celnie uchwycić specyfikę polskiego kapitału społecznego. Kapitał wiążący polega na formowaniu sieci relacji społecznych, głównie z członkami rodziny – bliższej lub dalszej. Sieci takie mają charakter ekskluzyjny i bardzo nieprzepuszczalne granice (np. kryterium więzów krwi). Cechuje je również znaczna homofilność. Funkcjonalnym przeciwieństwem kapitału wiążącego jest natomiast kapitał pomostowy, który polega na formowaniu więzi społecznych z osobami spoza kręgu rodzinnego – jak np. przyjaciele i znajomi. Sieci społeczne oparte na przyjaciołach i znajomych są bardziej inkluzyjne oraz mają bardziej przepuszczalne granice niż więzi z członkami rodziny i klanu. Cechować je też może większa heterofilność. Z moich analiz wynika, że zbyt słabo rozwinięty w Polsce kapitał pomostowy, przy przewadze kapitału wiążącego, prowadzi do tego, że Polacy nie ufają innym, są niezadowoleni ze swojego życia oraz autorytarni.

W książce tej skoncentrowałam się na przetestowaniu kilku hipotez, mających najważniejsze znaczenie dla wyjaśnienia specyfiki polskiego społeczeństwa. Po pierwsze wykazuję więc, że kapitał pomostowy ma pozytywny wpływ na poziom zgeneralizowanego zaufania społecznego, podczas gdy kapitał wiążący ma nań negatywny wpływ. Ustaliłam również – w tym stopniu, w jakim pozwalają na to dostępne dane – czy między rodzajami kapitału społecznego a zaufaniem lub nieufnością zachodzi efekt wzajemnego wzmacniania. Wykazałam, że sieć społeczna i specyficzne normy podtrzymują siebie nawzajem. Mogłoby się w takim wypadku okazać, że owo wzajemne wzmacnianie jest przyczyną utrzymującego się w Polsce od lat niskiego poziomu zaufania społecznego (Czapiński, 2008).

Drugim krokiem niniejszej pracy było natomiast pokazanie jaki jest wpływ kapitału społecznego na zadowolenie z życia Polaków. Chodzi między innymi o to, czy osoby samotne są najbardziej nieszczęśliwe, podczas gdy osoby towarzyskie – relatywnie najbardziej zadowolone ze swojego życia. Zbadałam też bardziej specyficzną zależność: czy sieci kontaktów z osobami o zróżnicowanych charakterystykach tj. kapitał pomostowy - zwiększają poczucie szczęścia, podczas gdy kapitał wiążący działa na nie destrukcyjnie? Ustaliłam również czy potencjalny pozytywny wpływ płynący z kontaktów z osobami innymi od nas (kapitał pomostowy) jest hamowany przez kontakty z osobami o zbliżonych do nas charakterystykach (kapitał wiążący).

Kolejnym elementem testu ważności kapitału społecznego dla charakteryzacji życia społecznego w Polsce było przedstawienie zależności między kapitałem społecznym a tendencjami autorytarnymi. W kontekście tym pokazuję, że kapitał pomostowy stwarza lepszą okazję do treningu otwartości mentalnej, podczas gdy osoby z kapitałem wiążącym są zamknięte na niekonwencjonalne zachowania, a przez to bardziej autorytarne. Wykazałam również, że pozytywny wpływ kapitału pomostowego na ograniczanie tendencji autorytarnych jest hamowany przez kapitał wiążący. Ustaliłam też, jakie kategorie osób służą ludziom do utrzymywania swojej dominacji społecznej.

Czwarty krok niniejszej pracy polegał natomiast na wykazaniu, że kapitał społeczny jest zasobem, który ma znaczenie przy podejmowaniu decyzji o migracji zagranicznej. W latach 2004-2008 w celach zarobkowych wyjechało z Polski do krajów UE 15 ok. 2 mln osób. Zasadne było więc zbadanie, jaka jest rola kapitału pomostowego i kapitału wiążącego w podejmowaniu innowacyjnego zachowania jak migracja.

W pracy tej przedstawiłam również charakter związku między zasobami kapitału społecznego a czynnikami socjo-demograficznymi takimi jak wiek, płeć, przynależność zawodowa, wielkość miejscowości zamieszkania, kapitał kulturowy, aktywność społeczna, religijność. Podobne zależności były już badane w światowej literaturze (Putnam, 2000), ale często otrzymane wyniki nie dawały jednoznacznego obrazu. W Polsce natomiast nikt do tej pory nie prowadził systematycznych badań nad czynnikami socjo-demograficznymi jako determinantami kapitału społecznego.

Na wkład niniejszej pracy do badań nad kapitałem społecznym w Polsce i w Europie można zwrócić uwagę w trzech obszarach. Po pierwsze, skonstruowałam tu operacyjną definicję kapitału pomostowego oraz kapitału wiążącego, pozwalającą na kwantyfikację tych zasobów na bazie dostępnych na chwilę bieżącą danych. Po drugie, przyjęte operacjonalizacje zostały tu wykorzystane w celu rozpoznania czynników socjo-demograficznych, determinujących formowanie poszczególnych rodzajów kapitału społecznego. Trzecim, najważniejszym, aspektem ważności tej pracy jest natomiast wskazanie, jakie konsekwencje dla funkcjonowania społeczeństwa mają zasoby kapitału społecznego Polaków.

Kapitał społeczny jest więc w tej pracy zarówno zmienną wyjaśnianą - gdy badana jest jego zależność od różnych czynników socjo-demograficznych - oraz zmienną wyjaśniającą, gdy przechodzę do wskazania jego funkcji w życiu społecznym na wymiarach takich, jak migracje, zaufanie społeczne, zadowolenie z życia i tendencje autorytarne. Empiryczną podstawą analiz są różne zbiory danych, pochodzące z badań surveyowych takich, jak: Polski Generalny Sondaż Społeczny 2002 (dodatek Kontakty Między Ludźmi 2001), Diagnoza społeczna 2003-2005-2007 oraz Europejski Sondaż Społeczny 2002/2003 i 2006/2007.

Rozdział pierwszy książki zawiera przegląd najważniejszych teorii kapitału społecznego – Jamesa Colemana, Pierre’a Bourdieu, Roberta D. Putnama, Alejandro Portesa, Stephena Woolcocka, Nana Lina i Rolanda S. Burta, umieszczający teorie te w szerszym kontekście badań socjologicznych nad więziami społecznymi. W dalszej części rozdziału pierwszego sformułowane zostają pytania badawcze. W rozdziale drugim przedstawiona jest charakterystyka wykorzystywanych przeze mnie zbiorów danych oraz przeprowadzona jest dyskusja zasadności przyjętej operacjonalizacji kapitału społecznego. Rozdział trzeci poświęcony jest rozbudowanej diagnozie zasobów kapitału społecznego polskiego społeczeństwa w zależności od czynników socjo-demograficznych. Kolejny rozdział – czwarty - dotyczy analizy związku między kapitałem społecznym a migracjami. Rozdział piąty dotyczy zależności między kapitałem społecznym a zaufaniem społecznym. Rozdział szósty pokazuje natomiast dynamikę kapitału społecznego poprzez zbadanie zależności między kapitałem społecznym a zadowoleniem z życia. Rozdział siódmy poświęcony jest z kolei problematyce kapitału społecznego i tendencji autorytarnych. Pracę kończy rozdział ósmy, który zawiera podsumowanie.


Book typeMonograph
Author Katarzyna Growiec (Wydział Psychologii)
Katarzyna Growiec,,
- Wydział Psychologii
Publisher name (outside publisher list) ACADEMICA WYDAWNICTWO SWPS
Publishing place (Publisher address)Warszawa
Issue year2011
Publication size in sheets0
Languagepl polski
Score (nominal)20
Citation count*
Additional fields
Dorobek Naukowy - Preview URLhttp://dn.swps.edu.pl/Podglad.aspx?WpisID=4312
Dorobek Naukowy - Approve URLhttp://dn.swps.edu.pl/Biuro/ZatwierdzanieWpisu.aspx?WpisID=4312
Cite
Share Share

Get link to the record


* presented citation count is obtained through Internet information analysis and it is close to the number calculated by the Publish or Perish system.
Back
Confirmation
Are you sure?